Nieuws

28 SEP

1942 en onze rechtsstaat

De afgelopen zomertijd werd ik als bisschop van ’s-Hertogenbosch verschillende keren indringend geconfronteerd met de Tweede Wereldoorlog. Eind juli was ik te gast bij de karmelieten van Nijmegen. Tijdens een inspirerende studiedag herdachten zij dat in 1942, nu dus precies 75 jaar geleden, hun beroemd geworden ordegenoot Titus Brandsma in Dachau door marteling en uitputting om het leven kwam. Pater Titus werd  intens gehaat door de Duitse bezetter omdat hij, namens onze bisschoppen, de katholieke media voor nationaal socialistische invloed wilde behoeden. Uiteindelijk bracht hem dat de dood in het concentratiekamp.

Dodenlijst
Half augustus vierde ik op het landgoed De Hiersenhof van de familie de Quay te Beers met een paar honderd gelovigen de Eucharistie. In datzelfde jaar 1942 behoorde prof. Jan De Quay, de latere premier, tot de honderden notabelen die de Duitse bezetter als gijzelaars vasthielden in Sint Michielsgestel. De gijzelaars moesten met hun leven instaan voor de rust in bezet Nederland. Na een aanslag door het verzet begin augustus 1942 in Rotterdam  wilden de Duitsers als vergelding minstens 20 gijzelaars doden en prof. De Quay stond op de dodenlijst. Uiteindelijk werden er maar 5 gijzelaars gefusilleerd en ontsprong Jan de Quay de dodendans.

Recht van de sterkste
Deze twee gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog scherpte mij weer in om uitermate  nuchter te denken over ons mensen. Als schepselen van God zijn wij geroepen om lief te hebben en te dienen maar steeds opnieuw wordt duidelijk dat wij daarin falen. Mensen kunnen intens liefdeloos zijn en intens gaan haten. Dat geldt voor ieder van ons maar dat gold zeker in de tijd dat het nationaal – socialisme. Toen de nazi’s de macht in Duitsland en een groot deel van Europa hadden veroverd,  zat het anti-evangelie immers stevig op de troon. Niet de naastenliefde en het recht van de zwakke bepaalden het beleid maar het recht van de sterkste. Wij weten dat miljoenen mensen, waaronder alleen al zes miljoen Joden, op een fabrieksmatige wijze zijn uitgeroeid. Ongetwijfeld een van de meest vreselijke dieptepunten uit de menselijke geschiedenis.

Dankbaar
In 1945 kwam er gelukkig een einde aan de nationaal-socialistische terreur. Na een periode van vreselijke duisternis ging het licht weer schijnen. De herdenking van pater Titus en de viering op het landgoed van de familie de Quay maakten mij duidelijk hoe intens dankbaar wij in Nederland  mogen zijn om te leven in een democratische rechtsstaat. Wij hebben een prachtige Grondwet waarin een groot aantal vrijheden zijn vastgelegd, waaronder de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van meningsuiting. Wij hoeven niet bang te zijn dat de politie ons zonder duidelijke reden uit ons huis haalt.  Wij hoeven ook niet te vrezen zonder fatsoenlijk proces lange tijd in de gevangenis te belanden of, erger, te worden gedood. Tegelijk weten wij ook dat een dergelijke ordening van de samenleving geen vanzelfsprekendheid vormt.

Kwetsbaar
Van de huidige bijna 200 nationale staten in onze wereld voldoet, zo schat ik in, een groot deel niet aan de criteria om rechtsstaat te heten. Een en ander moet ons te denken geven. De Nederlandse rechtsstaat is het product van een langdurig historisch proces. De deugden, waarden en normen van ons christelijk geloof hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de wording van de rechtsstaat. De rechtsstaat blijft echter altijd kwetsbaar. Een en ander legt grote verantwoordelijkheid op de schouders van degenen die tot politieke verantwoordelijkheid zijn geroepen. Wij moeten de rechtsstaat beschermen tegen kleine groepen religieuze fanatici die door terreur dood en verderf willen zaaien. Maar evenzeer dreigt er uit populistische, nationalistische en extreem linkse hoek gevaar. Juist in deze tijd van onbehagen is het goed extra alert te zijn en onze kostbare rechtsstaat te beschermen.

Mgr. dr. Gerard de Korte 

 

28-09-2017