Nieuws

15 APR

De Heilige Elisabeth, een oecumenische heilige, een heilige die verbindt

Tussen het bisdom ’s-Hertogenbosch, de Protestantse Kerk van Zuid Nederland en het bisdom Kassel van de Evangelische Kerk van Kurhessen-Waldeck, met haar zetel in Kassel, bestaat een oecumenische vriendschap van meer dan veertig jaar.

Ieder jaar ontmoeten we elkaar in de week van Pasen ergens in het bisdom Den Bosch, in een van de centra van de PKN in Zuid-Nederland of in het bisdom Kurhessen-Waldeck. Dit contact kwam kort na het Tweede Vaticaanse concilie dankzij Mgr. Bluyssen tot stand. Persoonlijke contacten zijn zoals altijd de motor van de oecumene.
kur 1.pngDit jaar waren we in het bisdom van Kurhessen-Waldeck te gast samen met de PKN-classes Brabant-Limburg. Helaas kon bisschop Hurkmans vanwege zijn gezondheid niet mee.
Dus waren namens het bisdom Den Bosch aanwezig: vicaris-generaal Ron van den Hout, Geert van Dartel, directeur van de Katholieke Vereniging voor Oecumene en Ton Sip, bisschoppelijk gedelegeerde voor de oecumene. Namens de PKN waren aanwezig: regionaal adviseur Zuid-Nederland Sophie Bloemert, Karin van den Broeke, voorzitter van de synode van de PKN, Elly de Haan, scriba van de protestantse gemeente Maastricht, Willem Vermeulen, dominee te Bergen-op-zoom, en mevrouw Fiya Tempelaar namens de lutherse gemeente van Eindhoven.
De delegatie van de Evangelische Kerk van Kurhessen-Waldeck bestond uit bisschop Hein, prelate Frau  Marita Natt, en de medewerkers voor oecumene en public relations. Zij heetten ons welkom in een hotel aan de rand van Marburg dat mede gerund wordt door mensen met een beperking.
 
Uitwisseling
Ieder jaar bespreken we in een ontspannen sfeer een bepaald thema. Ook staat de uitwisseling van de belangrijkste zaken die onze kerken bezig houden op de agenda. Hoe kan het anders dan dat de uitwisseling grotendeels gaat over de neergang van de kerk en het christendom in onze landen. Ook in Duitsland kampt men met leegloop en leegstand van kerken. Oplossingen hebben we niet maar deze ontmoetingen zijn wel bemoedigend. Wat opvalt is dat noch de ene noch de andere aanpak iets van dit proces kan vertragen of omkeren.
 
Toch is het beeld in Duitsland anders dan in Nederland. In Duitsland wordt het Christendom als een stabiele factor gezien van een ethische en democratische samenleving. Iets wat paus Benedictus niet moe werd te benadrukken: daar waar de christelijke waarden wegvallen, dreigen andere niet ethische krachten de overhand te krijgen.

1517
kur 2.pngDe inleidingen stonden in het teken van het herdenken c.q. vieren van 500 jaar Reformatie in 2017. Het jaar 1517 geldt als het symbolische begin van de reformatie door de publicatie van de 95 stellingen door Marten Luther. Vieren of herdenken dat is de vraag zowel in Nederland als in Duitsland. De reformatie heeft in Duitsland een andere betekenis gekregen dan in Nederland. Dat ligt enerzijds aan de bestuurlijke lagen in de Duitse geschiedenis (vorstendommen); anderzijds is er een verschil in de kerkelijke structuren door het lutheranisme versus protestantisme.
 
Gezien het recente verleden In Duitsland heeft 2017 ook nog een extra betekenis. Luther is gebruikt of beter misbruikt als een nationale held in de nazi-tijd. Anderzijds is het de evangelisch-lutherse kerk in de voormalige DDR die substantieel bijgedragen heeft aan de Wende.
 
Bisschop Hein sprak dan ook in het geheel over de ‘healing of memories’ in de context van de discussie of je de reformatie nu moet vieren of herdenken. De reformatie heeft ook wonden geslagen waaraan zowel katholieken als protestanten lijden. Dat geldt zeker in Nederland waar de positie tussen protestanten en katholieken lange tijd getekend was door ongelijkheid in het nadeel van de katholieke bevolking en in het bijzonder in de Brabantse bisdommen. Daarom dat men in Duitsland de reformatie wil vieren als een Christus feest. Dat is een goede aanzet omdat het om meer gaat dan om vieren en herdenken. Hoeveel zegt ons de reformatie nog in onze tijd?
 
Tot ieders verbazing speelt de reformatie bij het grote publiek in Duitsland nagenoeg geen rol. Velen zijn zelfs niet meer op de hoogte van wat reformatie eigenlijk inhoudt of wat het is.
 
Karin van den Broeke liet op heldere wijze onze specifieke Nederlandse situatie zien, waarin het vieren en herdenken nog een andere dimensie heeft. In Nederland blijkt in tegenstelling tot Duitsland de samenleving en ook de overheid in het geheel niet bezig te zijn met 500 jaar reformatie. Ook bij ons speelt het thema van ‘healing of memories’ een belangrijke rol.  Duidelijk werd bijvoorbeeld dat 2017 voor sommige protestante kerken niet gevierd kan worden als de R.K. kerk erbij betrokken wordt. Geert van Dartel gaf juist aan dat refo500 zich daar nu wel sterk voor maakt. Daarnaast speelt ook de kwestie van de remonstranten en de oud-katholieken, die zwaar te lijden hebben gehad onder de reformatie, een rol.
 
Al met al geen gemakkelijke opgave voor de leiding van de PKN. Een oplossing wordt gezocht in 2018 als men 400 jaar synode van Dordrecht viert. Want reformatie vieren en/of herdenken zonder andere kerken is niet mogelijk. Want ook de andere kerken zijn getekend door die reformatie en niet op de laatste plaats de katholieke kerk boven de Alpen. ‘Healing of memories’ is dus een sleutelwoord evenals ‘Christus feest’.
 
Marburg en Elisabeth van Thüringen
kur 3.pngDat heil en genezing ons in Christus met elkaar verenigen over kerkgrenzen heen werd duidelijk in Marburg. Deze stad is een van de weinige nog intacte steden van Duitsland. Het is de plaats waar Elisabeth van Thüringen haar ‘healing’ heeft uitgeoefend. Gesterkt en bevlogen door haar liefde  voor Christus, leefde ze haar leven in eenvoud en armoede volgens het ideaal van Sint-Franciscus. Daar zorgde ze voor armen en zieken.

We werden door deken dr. Burkhard zur Nieden, kerkhistoricus aan de wereldberoemde universiteit van Marburg, rondgeleid alsof we zelf de geschiedenis in vogelvlucht en toch ook in detail meemaakten. Eerst werden we door de burcht geleid, die ver boven de stad uitreikt. Hier vonden de beroemde en beruchte gesprekken tussen de reformatoren Luther en Zwingli plaats over de werkelijke aanwezigheid van Christus in de gaven van de eucharistie/avondmaal. Daarna werden we rondgeleid in de benedenstad waar zelfs een dochter van de hertog van Brabant vereeuwigd is, die ook deel had aan de dynastie van de keurvorsten van Hessen die met Elisabeth begon.
 
Later werden we rondgeleid in de prachtige gotische Elisabethkirche kur 4.pngvan Marburg die gebouwd is door de ridders van de Duitse orde. Geheel in zuivere stijl maar gestript van binnen door de gereformeerden tot aan het koorhek. Daarachter bevond zich nog de Lutherse kerkinrichting die uiteraard aansluit bij de middeleeuwse kerk.
 
De reliekschrijn van Elisabeth lijkt sterk op die van de heilige Servatius van Maastricht hetgeen onze gids, deken dr. Burkhard zur Nieden, ook bevestigde. In Maastricht evenals in Marburg staat er op: ‘wat gij doet voor de minste der mijnen doet gij ook voor mij’. Dat is de slogan die ook voor Elisabeth van belang was. Het is de leidraad die ons ook in de oecumene verbindt. Samen dragen wij Christus in deze wereld, dienen wij te getuigen van het evangelie door onze werken en ons leven. Een heilige die ons verbindt, een ware oecumenische heilige.
 
Drs. Ton Sip
15-04-2015