Nieuws

28 NOV

Middeleeuwers: barbaren of hoffelijke lieden?

​Onder journalisten is het een gewoonte om baarbaars geweld te typeren als “middeleeuws”. Othoofdingen door IS worden bijvoorbeeld als zodanig benoemd. Het zijn overigens niet alleen journalisten die de donkere tijden voor de verlichting aanduiden als barbaars, redeloos en onbeschaafd. In Quintin Taratino’s befaamde Pulp Fiction horen we Ving Rhames roepen “I am gonna get medieval on your ass”, het cliché in optima forma bevestigend.

Klopt deze stereotypering wel? Keerde IS maar terug naar de Middeleeuwse waarden. Duizend jaar geleden was de Moslim-wereld een geciviliseerde wereld waarin de Islamitische beschaving voorop liep op medicinaal gebied, scheikunde en astronomie vergeleken bij Christelijk Europa, dat op haar beurt zeer beschaafd was vergeleken bij het extremisme en barbarisme wat nu in Syrië rondwaart. Zeker, er waren wel dergelijk fanatische splintergroeperingen, maar die waren nooit een lang leven beschoren of werden simpelweg uit de weg geruimd in de Nieuwe Wereld.


Het extremisme van de huidige IS-strijders is geen teruggrijpen op het Middeleeuwse tijdgewricht, het heeft eerder raakpunten met de Reformatie en Contra-Reformatie. Deze tijd – 16e en 17e eeuw – was de tijd van de Inquisitie en Puritanisme, Watergeuzen (die onder meer de martelaren van Gorcum op barbaarse wijze folterden en doodden), Hendrik VIII die zijn tegenstanders naar het schavot afvoerde om te onthoofden, heksenverbranding. In vergelijking met de 16e en 17e eeuw, waren de middeleeuwen beschaafder.

Natuurlijk zijn het niet alleen de media die de beeldvorming van de Middeleeuwen bepalen als barbaars tijdperk tussen de val van het Romeinse Rijk en de Renaissance. Italiaans humanisten (die de term ‘renaissance’, letterlijk: wedergeboorte, introduceerden) meenden dat na een periode van verval – daarmee duidend op de Middeleeuwen - een nieuwe gouden eeuw was aangebroken, namelijk een wedergeboorte van de verworvenheden van de klassieke oudheid. Men verspreidde graag de legende dat de Middeleeuwers geloofden dat de aarde plat was, hoewel de Grieken al in 500 voor Christus hadden vastgesteld dat de wereld bolvormig was. De meeste Europeanen hebben hier sindsdien aan vastgehouden. Ook Thomas van Aquino ging er van uit dat de bolvormigheid van de aarde wetenschappelijk was aangetoond. Diezelfde Thomas van Aquino was weliswaar van mening dat meerdere engelen op hetzelfde moment op dezelfde plaats konden zijn, maar hij noch andere academici hebben zich ooit bezig gehouden met het vraagstuk hoeveel engelen zich op een speldenknop konden bevinden. De eerste aanwijzing voor dit onnozele louter academische vraagstuk dateert van 1618 (een protestant). Er lag ook geen taboe op lijkschouwing in de Middeleeuwen (deze praktijk kwam overgewaaid uit het Midden Oosten), en specerijen werden niet benut om de vreselijke geur en smaak van rottend vlees te maskeren: deze specerijen waren luxe-artikelen. Nog zoiets: het beruchte ‘middeleeuwse’ martelwerktuig de “Iron Maiden’ is een uitvinding van de 18e eeuw (de eerste vermelding treffen we aan in 1793).

De Kerk en de kloosters hebben de wetenschappen van de Romeinse beschaving geconserveerd en het is de Kerk die de allereerste universiteiten in Bologna, Oxford en Parijs heeft gesticht. De Middeleeuwen heeft schrijvers voortgebracht die heden ten dage nog altijd  gelezen worden: Boethius, Boccacio, Dante, Petrarca en Machiavelli. Middeleeuwse academici hadden weinig te duchten van de machthebbers van de Kerk. In tegenstelling tot wat Hollywood ons graag doet geloven, beschouwden zij zich als vrij en onafhankelijk, met name als het gaat om natuurwetenschappen, om te redeneren en te onderzoeken. Het was pas later dat de Kerk intolerante trekjes begon aan te nemen.: Copernicus werd niet vervolgd in de 16e eeuw, Gallileo daarentegen wel in de 17e eeuw.
Bijna dagelijks lees je wel ergens dat iemand zich tegen Kerk en religie en meent zijn argumenten kracht bij te kunnen zetten door de Kruistochten erbij te slepen. Het waren juist de kruistochten waardoor dat het christendom in contact kwam met de gevorderde wetenschap en techniek van de moslims en niet te vergeten het Arabische numerieke stelsel. De middeleeuwse periode was niet in zichzelf gekeerd, maar naar buiten gericht. In 986 was de IJslander Bjarni Herjólfsson de eerste Europeaan die Amerika ontwaarde, en Leif Erikson de eerste die voet aan land zette.


Films als Braveheart houden de populaire mythe in stand dat de Middeleeuwen één groot strijdtoneel waren van constant oorlog voeren, bloedvergieten, martelingen en executies. Maar de feiten tonen een ander beeld. De meest voorkomende strafmaatregelen in Europa waren verbanning, publieke vernedering en flinke boetes. Doodstraf werd uitgevoerd door ophanging en zelden door onthoofding (dat ‘voorrecht’ was weggelegd voor de adel en werd zelden als publiek spektakelstuk uitgevoerd). In Engeland kenden de Middeleeuwers al de juryrechtspraak.

Nu moeten we de Middeleeuwen ook weer niet romantiseren en afschilderen als een tijdperk van agrarische eenvoud, hoffelijkheid en banketten (mijn held Chesterton neigt daar enigszins toe). Maar om nu weerzinwekkende hedendaagse praktijken  te benoemen als ‘middeleeuws’ is misplaatst. Het is meer een historische kater van de Renaissance en de tijd van de Verlichting. Het is bovendien tamelijk arrogant gezien de wrede wereld waarin wij nu leven en de afschuwelijke gebeurtenissen van de vorige eeuw. Hetgeen wij onbeschaafd en barbaars vinden, kunnen we beter ‘Baroque’ noemen, of misschien nog beter ‘20e-eeuws’.

+Rob.Mutsaerts

 

28-11-2014